öncelikle merhaba. siz daha usta-çırak ilişkisiyle sinema öğrenilen bir çağda yetiştiniz ancak bu ekipman-bütçe sıkıntısının had safhada olduğu bir dönemdi. günümüzde sinema öğrencileri ekipmana daha kolay erişebiliyor, dijitalleşme bunu sağladı fakat artık bu değerli usta-çırak ilişkilerinden mahrumuz. bu yeni sinemacıları tecrübe edinme konusunda zorluyor. bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz?
bütün gerçek öğrenmelerin usta-çırak ilişkisinden geçtiğine inanırım. belki de hekim olmamdan böyle bir zehaba kapılıyorum, bilemem. müfredat, diploma ya da sınavın insanı ne hâle getirdiği ortada. yeniden keşfedilmesi gereken yeni bir eğitim ve okul anlayışına ihtiyaç var. sinema da bundan nasibini almalı. 48 yaşımda kamerayı ve seti gördüm. ırmağın en derin yerine, hiç yüzme bilmeden atladım. belki çok su yuttum ama işini iyi bilen birkaç yüzücüyle sağ salim yüzmeye devam ediyorum. dört yılda oyuncu ya da sinemacı yetiştirdiğini iddia eden okullarımızın öğrencilerini bir hafta herhangi bir setin pratiğine davet ediyorum, ne dediğimi anlayacaklardır.
yusuf gürfidan ve ercan kesal
türkiye’de sinema okulları, usta-çırak ilişkileri dışında üçüncü bir sinema öğrenme aracı da var olmuş: onat kutlar’ın sinematek’i. günümüzde de yeniden sinematek adı altında canlanmaya çalışmakta. attila dorsay gibi eleştirmenlerin de sinema öğrenimine su götürmez bir katkıları var. bu sorum biraz daha “çok gezen mi, çok okuyan mı bilir” sorusuna benzeyecek, sizce sinema öğrenmenin tek yolu eline kamerayı alıp pratik yapmak mıdır; yoksa bu gibi araçlarla teorik bilgi biriktirmek de işe yarar mı?
eğitim üretim içinde olur ve eğitim zaten üretim içindir. akademik heves ve niyetlerle yapılan işin sonucunda sadece iktidar arzusu ve aidiyet sorunsalı vardır. öğrenmekten vazgeçmeyen biri oldum hep ama okullu, müfredatlı, sınavlı diplomalı bir öğrenme anlayışından çoktan vazgeçtim.
çok yönlü bir sanatçı olduğunuzu biliyoruz. edebiyat, sinema haricinde müzik ile aranız nasıl?
iyi bir dinleyiciyim. özellikle etnik müzik ve türkü. bir zamanlar epey uğraştım da bir şeyler çalmak için, ama olmadı.
sinema oyunculuğu/senaristliği/yönetmenliği dışında edebi de bir kişiliğiniz var. önceki röportajlarınızdan dinlediğim/okuduğum kadarıyla kemal tahir gibi edebiyatçıların metinlerine yakın ilginiz varmış. kemal tahir ve diğer ismini andığınız yazarlar aslında çok “akılda canlandırabilir”, betimleme yönü baskın, görsel niteliği de bulunan edebiyatçılar. bu edebi zevkinizin sinemaya bakış açınızı etkilediğini düşünüyor musunuz? edebiyat-sinema arasında bağlantı kurabilme yeteneğinizin çıkış noktası, kaynağı bu olabilir mi acaba?
elbette. kalın ve kesin çizgilerle ayrılması mümkün olmayan olgulardan söz ediyorsunuz zaten. kurmaca hayal etmekten başka bir şey değil. bunu ya kalemle kağıda dökersiniz ya da kamerayla görüntüye. birinde kelimeler, diğerinde resimler söz konusu. ikisini birbirinden ayıran bir şey var ama. kitaplar okuruna hâlâ hayal kurma şansını vermeye müsaade eder, sinemada ise yönetmenin rüyasını izlersiniz. size yeniden hayal kurma şansı vermez. bu yüzden sinema yönetmen sanatıdır.
seçebilme ihtimaliniz olsa filmlerin 35mm çekildiği; bunun tercih değil, tek seçenek olduğu bir dönemde mi film çekmek; dijital kameraların sektörü ele geçirdiği çağımızda mı film çekmek sizi daha rahat ettirirdi?
her şeye rağmen dijital kameraların hakim olduğu bir çağda film çekmeyi tercih ederdim. çok fazla olanak sunuyor çünkü. aslolan hikâyedir. mesele bu hikâyeyi hangi araçlarla en çok istediğiniz gibi çekip seyircinize en güçlü ve etkileyici nasıl sunacaksınız?
sizce nostalji, sinemadan bağımsız olarak, insanı bataklığa sürükleyen bir duygu mu, yoksa faydalı olabilir mi?
nostalji geçmişe duyulan bir özlem değildir. geçmişte yapabileceğimiz hâlde yapmadıklarımız yüzünden içimizden çıkmayan kederdir. suçluluk duygusudur bir parça. bu yüzden insanı geliştirme potansiyeline sahip olduğundan bana faydalı geliyor. (aynı soru, ercan kesal’ın son kitabında da kendisine yöneltiliyor ve cevaplanıyor. ona da bkz. isim, şehir, film, roman)
80’lerde sinema yapmanın ayrı bir ruhu var. 68 kuşağı ile başlayan hareketler 70’lerde arşa çıkıyor ve 80’de adeta budanıyor. bu yönetmenlerin daha “umutsuz” filmler çekmeye başlaması gibi belirtilerle kendini gösteriyor ve 80’ler sinemasına bir karakter katıyor. sizin film sektörüne girdiğiniz dönemin ruhu, karakteri nasıldı? siyasi iklimi o dönemde film yapmak isteyen sinemacıları nasıl etkilemekte idi?
80’li yılların en temel belirleyeni 12 eylül faşist askeri darbesidir. türkiye’nin miladı ve fay hattıdır 12 eylül. yaşanan ve yaşanmakta olan birçok musibetin sebebidir. sadece sinemaya değil yaratıcı tüm sanat dallarına, akla, düşünmeye, iyiliğe vurulan en ağır darbedir. ondan sonra hiçbir şey eskisi gibi olamazdı zaten.
benim sinemaya girdiğim 2000’li yılların başları, heyecanlı ve coşkulu bir ekonomik yükselişin heyecanını yaşıyordu. yeni bir hükümet ve yeni bir iktidar taze ümitler vadediyordu. dünya sineması da sanki bakışlarını sinemamıza doğru daha dikkatli çevirmişti. ne yazık ki umulan hiçbir şey hayata geçirilemedi. siyasal iklimin yaşattığı hayal kırıklığı kuşkusuz neyi yazdığımızı ve neyi çektiğimizi de etkiliyor.
ömer kavur, yatık emine’yi 74’te çekiyor. metin erksan sinemayı 78’de bırakıyor. metin erksan ile yakın ilişkinize dayanarak, metin erksan o dönemde ömer kavur’a nasıl bakardı?
metin abi sinemaya aşkla bağlıydı. bitmeyen bir heyecan ve çocukça bir neşesi vardı, kolayca herkeste olmayan. 78’de film çekmeyi bırakmıştı ama yarın sete çıkacakmış gibi bir duruşu vardı. ömer kavur’u sever ve takdir ederdi elbette. en başta refik halit karay gibi bizim çehov’umuz diyebileceğimiz bir yerli yazarın öyküsünü sinemaya uyarladığı için zaten koşulsuzca yanında yer alırdı.
en son görüşmemizde kaleme almakta olduğunuz yeni bir senaryonuz olduğunu söylemiştiniz. bu senaryodan da bahsetmek isterseniz birkaç cümle duymaktan mutluluk duyarız.
yakın zamanda kültür bakanlığına destek başvurusunu da yaptık. mehmet can mertoğlu’yla beraber yazdığımız bir senaryo. kuzey ege’de bir yazlık sitede geçen hikâye. her şey istediğimiz gibi giderse ekim 2025’te sette oluruz inşallah.
